گونه‌شناسی عصارخانه‌های استان اصفهان با تمرکز بر عنصر سازمان دهنده

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران

2 دانشجوی کارشناسی ارشد معماری اسلامی دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران

10.22034/ahdc.2026.22657.1847

چکیده

عصارخانه‌ها، بناهای صنعتی بومی در اقلیم گرم و خشک، متناسب با شرایط محلی و نیازهای خوراکی، درمانی و صنعتی شکل گرفته‌اند. این بناها تا پیش از ظهور فناوری‌های نوین صنعتی، برای استخراج روغن از دانه‌های گیاهی با بهره‌گیری از ابزارهای مخصوص مورد استفاده قرار می‌گرفتند. فرآیند عصاری، ساختار کالبدی خاصی را طلب می‌کرد که در گذر زمان، تحت تأثیر عملکردهای گوناگون، ویژگی‌های طراحی مشخصی را در فضاها ایجاد کرد. پژوهش حاضر با هدف شناسایی و گونه‌شناسی این بناها، با روش توصیفی–تحلیلی و مطالعات میدانی بر روی ۱۶ عصارخانه در اصفهان، نجف‌آباد و کاشان، آن‌ها را با تمرکز بر عنصر سازمان‌دهنده (هشتی یا تیرخانه) بررسی کرده است. نتایج حاصل نشان می دهد که عصارخانه‌ها به دو گونه اصلی تقسیم می‌شوند:

• گونه هشتی‌محور (۱۰ مورد): مرکزیت هشتی، سلسله‌مراتب چندمحوری، دو ورودی مجزا (انسان/چهارپا)، مناسب برای بناهای بزرگ‌تر در نزدیکی بازار و مسجد.

• گونه تیرخانه‌محور (۶ مورد): مرکزیت تیرخانه، سلسله‌مراتب خطی، یک ورودی، مناسب برای بناهای کوچک‌تر در محله‌ها.

علت انتخاب گونه مقیاس تولید، دسترسی شهری و نیاز به جداسازی جریان حرکتی انسان و چهارپا میباشد که نخستین گونه‌شناسی نظام‌مند عصارخانه‌های اصفهانی بر اساس «عنصر سازمان‌دهنده»، که الگوهای پنهان سلسله‌مراتب فضایی، انطباق اقلیمی و تعامل شهری را آشکار می‌سازد و چارچوبی برای مرمت و باززنده‌سازی ارائه می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Typology of Oil Pressing Houses in Isfahan Province with Emphasis on the Organizing Element

نویسندگان [English]

  • azita belali oskui 1
  • narmin shukohi emamzadeh 2
  • fatemeh valizadeh shorgul 2
1 Associate Professor, Faculty of Architecture and Urban Planning, Tabriz Islamic Art University, Tabriz, Iran
2 Tabriz University of Islamic Arts, Faculty of Architecture and Urban Planning
چکیده [English]

Typology of Oil Pressing Houses in Isfahan Province with Emphasis on the Organizing Element

Abstract

Oil mills (ʿAssārkhānehs) are indigenous industrial buildings formed in hot and arid climates in response to local conditions and nutritional, medicinal, and industrial needs. Before the advent of modern industrial technologies, these structures were used to extract oil from plant seeds through specialized tools and mechanisms. The oil-extraction process required a particular spatial and structural configuration which, over time and under the influence of functional requirements, resulted in distinct architectural characteristics.

This research aims to identify and classify these buildings through a descriptive–analytical method combined with field studies of sixteen oil mills in Isfahan, Najafabad, and Kashan. The analysis focuses on the organizing element of space, namely the hashti (vestibule) or the tirkhāneh (beam chamber). The findings indicate that oil mills can be divided into two main typologies.

The first is the hashti-centered type (ten cases), characterized by a centralized vestibule, multi-axial spatial hierarchy, and two separate entrances for humans and pack animals. This type is typically associated with larger buildings located near bazaars and mosques. The second is the tirkhāneh-centered type (six cases), featuring a linear spatial hierarchy, a single entrance, and suitability for smaller neighborhood-based buildings.

The choice of typology is influenced by production scale, urban accessibility, and the need to separate human and animal circulation. This study presents the first systematic typology of Isfahani oil mills based on the “organizing element,” revealing hidden patterns of spatial hierarchy, climatic adaptation, and urban interaction, and providing a framework for conservation and revitalization

کلیدواژه‌ها [English]

  • oil press
  • organizing element
  • spatial hierarchy
  • typology
  • Isfahan

مراجع

_ آخوندی سورکی، اردشیر (1395). عصاری و عصارخانه‌ها؛ معرفی عصارخانه صالحی فرخ شهر در استان چهارمحال بختیاری. فصلنامه علمی هنری اثر، (77)، 20-3.
_ ابراهیم زاده، اکرم، صالحی کاخکی، احمد (1398). نقش و عملکرد ظروف سفالی عصارخانه‌های استان اصفهان. دو فصلنامه علمی پژوهش هنر، 9(17)، 59-47.
_ بهشتیان، عباس (1388). تاریخچه عصاخانه. نشریه آفتابگردان، 32-31.
_ جلالی، آزاده، عباسی، بنفشه (1390). عصارخانه‌ها و کارکرد اجتماعی آنها، مطالعه موردی عصارخانه فرخشهر. پژوهش در تاریخ، 2(1)، 141-126.
_ رحمتی، جواد،اسماعیلی، سمیه (1395). ارزش‌های هنری-فرهنگی در معماری صنعتی عصارخانه. اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان.
_  راعی، حسین (1400). گونه‌شناسی مزارع تاریخی در اقلیم گرم و خشک با تکیه بر ویژگی‌های کالبدی و کارکردی آن. نشریه علمی معماری اقلیم گرم و خشک، 9(14)، 48-27.
_ مرادی، علیرضا (1388). عصارخانه، جلوه‌ای از هویت فرهنگی. فرهنگ، (13)، 24-15.
_ رازانی، مهدی، زارعی، هانی(1399). همخوانی محتوای کتیبه با محل قرار گیری آن در معماری اسلامی (مقایسه تطبیقی مدرسه خان، مساجد مشیر الملک و نصیرالملک شیراز). نشریه پژوهش‌های باستان شناسی ایران، (26)، 163-188
_ حبیبی، امین، فلاحی، الهام، کرمی راد، سینا(1398). آموختن از گذشته، کاربست نحوه فضای خانه عطروش و محتشم شیراز در تداوم حس تعلق مکان ویلا‌های معاصر. نشریه علمی معماری اقلیم گرم و خشک، (7)، 227-250
_ شاه پسندزاده، بابک، مندگاری، کاظم(1402). تحلیل نشانه شناختی کیفیت انعطاف پذیری در مسکن سنتی یزد. نشریه علمی معماری اقلیم گرم و خشک، (11)، 17-36.
_ معماریان، غلامحسین(1371).  آشنایی با معماری مسکونی ایرانی: گونه‌شناسی درون‌گرا. دانشگاه علم و صنعت ایران
_ معماریان، غلامحسین، پیرنیا، محمد کریم(1387)، سبک شناسی معماری ایرانی. انتشارات سروش دانش
معماری اقلیم گرم و خشک
دوره 12، شماره 20
اسفند 1403
صفحه 101-114

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار