سیر تحول معماری حیاط در خانه‌های تاریخی میبد (دوره‌های آل‌مظفر، صفویه و قاجاریه)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناسی ارشد معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه علم و هنر، یزد، ایران

2 دانشیار، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه علم و هنر، یزد، ایران

3 استادیار گروه معماری و شهرسازی، دانشگاه ملی مهارت، تهران، ایران

10.22034/ahdc.2026.22692.1848

چکیده

این مقاله به بررسی سیر تحول معماری «حیاط» در خانه‌های تاریخی شهرستان میبد در سه دورۀ آل‌مظفر، صفویه و قاجاریه می‌پردازد. حیاط به عنوان یکی از اجزای اصلی و کلیدی خانه‌ها در معماری این دوره‌ها و بلکه بخش عمده‌ای از ادوار معماری ایرانی، نقش مهمی را در شکل‌گیری فضاهای زندگی و تعاملات اجتماعی ایفا کرده است. با توجه به اقلیم گرم و خشک دشت یزد-اردکان، طراحی حیاط‌ها به گونه‌ای است که ضمن تأمین آسایش ساکنان، امکان تهویۀ طبیعی و نورگیری مناسب را فراهم می‌آورد. پژوهش حاضر با استفاده از روش تحقیق توصیفی-تحلیلی و مقایسۀ تطبیقی بر مبنای داده‌های حاصل از مطالعات کتابخانه‌ای و مشاهدات میدانی، به بررسی ۴۸ خانه تاریخی از سه دورۀ مذکور پرداخته و ۱5 نمونۀ منتخب را به تفصیل تحلیل کرده است. نتایج این تحقیق نشان‌دهنده آن می‌باشد که حیاط‌ها در این ادوار نه تنها به عنوان فضایی برای زندگی روزمره بلکه به عنوان نقطۀ کانونی تعاملات اجتماعی؛ با عملکردهای متنوع همچون؛ فضایی برای نورگیری و تهویه مناسب، باغ ها و باغچه‌های دلگشا با تناسبات ماهرانه با عناصری چون جوی و حوض آب، سایه‌بان‌ها و محل‌هایی برای گذراندن اوقات فراغت پدیدار گشته اند و فضایی دلپذیر، باسرشار از لحظات دل‌انگیزی را برای ساکنان به ارمغان آورده اند و با انعطاف‌پذیری بالای خود توانسته‌اند نیازهای مختلف انسانی را پاسخگو باشند و همچنان جایگاه خود را در معماری ایرانی حفظ کنند. این پژوهش در نهایت، برآیند کلی وضعیت حیاط در خانه‌های میبد را به لحاظ؛ هندسه، موقعیت استقرار، جهت‌گیری، میزان حضور عناصر طبیعت و نسبت کلی پر و خالی خانه‌ها در سه دورۀ مورد مطالعه و ارائه نموده و به مقایسۀ تطبیقی آنها پرداخته است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Evolution of Courtyard Architecture in Historical Houses of Meybod (Periods of Al-Mozaffar, Safavid, and Qajar)

نویسندگان [English]

  • Fahimeh Mohebbi 1
  • Somayeh Omidvari 2
  • Hamid Reza Beigzadeh Shahraki 3
1 M.Sc. in Architecture, Department of Art and Architecture, Science and Arts University, Yazd. Iran
2 Associate Professor, Department of Art and Architecture, Science and Arts University, Yazd. Iran
3 Assistant Professor, Department of Architecture and Urban Planning, National University of Skills (NUS), Tehran, Iran
چکیده [English]

This article discusses the evolution of courtyard in the historical houses of ancient citu of Mayboud during the three periods of Al-Mozaffar, Safavid, and Qajar. Courtyards, as one of the main and key components of houses in the architecture of these periods and a significant part of Iranian architectural history, have played an important role in shaping living spaces and social interactions. Considering the hot and dry climate of Yazd region, the design of courtyards provides comfort for residents while allowing natural ventilation and adequate light. Here a descriptive, analitic and comparative approach have been used that stands on field data and empirical studies. 48 case studies have been choosed of which 12 houses studied in details. The result indicates that courtyards function not only as spaces for daily living but also as a focal point for social interactions. The design of central courtyard, featuring elements such as water Houz, Baqcheh, and shade structures, provides a pleasant environment for residents. Furthermore, these spaces have been able to meet various human needs with their high flexibility while maintaining their significance in Iranian architecture. Ultimately, this research presents a comprehensive overview of the role of courtyard in historic houses of the city of Mayboud in terms of geometry, location, orientation, the presence of natural elements, and the overall ratio of filled to empty spaces in the three studied periods, offering a comparative analysis.this research presents a comprehensive overview of the role of courtyard in historic houses of the city of Mayboud in terms of geometry, location, orientation, the presence of natural elements, and the overall ratio of filled to empty spaces in the three studied periods, offering a comparative analysis.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Courtyard
  • Historical Houses
  • Al-Mozaffar
  • Safavid
  • Qajar
ابوئی، رضا، مظفر، فرهنگ، ذاکر عاملی، لیلا، 1391، پیدایش بادگیر در خانه‌های دشت یزد- اردکان، نشریه مرمت، آثار و بافت‌های تاریخی، فرهنگی؛ دو فصلنامه علمی- پژوهشی، سال دوم، شماره سوم، بهار و تابستان.
اسفنجاری کناری، عیسی، 1386، میبد شهری که‌ هست‌: مجموعه‌ پژوهش‌ها‌ی تا‌ریخ‌ معما‌ری و شهرسا‌زی: سا‌زما‌ن‌ میراث‌ فرهنگی‌ و گردشگری، اداره‌ کل‌ امور فرهنگی‌: سا‌زما‌ن‌ میراث‌ فرهنگی‌ و گردشگری، پا‌یگا‌ه‌ پژوهش‌ میراث‌ فرهنگی‌ شهری تا‌ریخی‌ میبد.
اسفنجاری کناری، عیسی، 1385، فاز دوم: خانه‌های صفوی میبد، پایگاه پژوهشی میبد؛ پژوهش معماری مسکن میبد، آرشیو ادارۀ میراث فرهنگی شهرستان میبد.
اسفنجاری کناری، عیسی، 1386، فاز سوم: خانه‌های قاجار میبد، پایگاه پژوهشی میبد؛ پژوهش معماری مسکن میبد، آرشیو ادارۀ میراث فرهنگی شهرستان میبد.
اسفنجاری کناری، عیسی و ذاکرعاملی، لیلا، 1384، قسمت اول: خانه‌های مظفری میبد، پایگاه پژوهشی میبد؛ پژوهش معماری مسکن میبد، آرشیو ادارۀ میراث فرهنگی شهرستان میبد.
احمدی، عزت، 1391، معماری اسلامی نشانه­ای از معماری سبز، اولین همایش ملی اندیشه­ها و فناوری­های نو در معماری، تبریز.
بهرامی، راحین،1394، نقش حیاط و تأثیر آن در اقلیم معماری پایدار، دومین کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های نوین در عمران، معماری و شهرسازی، استانبول-ترکیه.
بیگ‌زاده شهرکی، حمیدرضا و کارگر شورکی، میثم، 1392، حیات شیعه و تأثیر آن بر معماری حیاط در خانه‌های سنتی یزد، نشریۀ چیدمان معماری، سال دوم، شمارۀ 3، صص 68-73.
پیریایی، مهرانگیز، مفیدی شمیرانی، سید مجید، صابرنژاد، ژاله، 1399، نقش مؤلفه‌های اقلیمی در تناسبات حیاط مرکزی در خانه‌های بومی اقلیم گرم و خشک ایران (موردمطالعه: شهر یزد)، فصلنامۀ جغرافیا و برنامه­ریزی شهری چشم‌انداز زاگرس، دوره 12، شماره 45.
تابان، محسن، پورجعفر، محمدرضا، بمانیان، محمدرضا، حیدری، شاهین، 1392، تعیین الگوی بهینه حیاط مرکزی در مسکن سنتی دزفول، نشریه باغ نظر، شماره 37.
تابان، محسن، پورجعفر، محمدرضا، پورمند، حسنعلی، 1391، هویت و مکان؛ رویکردی پدیدارشناسانه، مجله هویت شهر، بهار و تابستان، سال ششم، شماره 10.
جمالپور، سمانه و اربابان، آرش، 1394، تأثیر اقلیم بر شکل‌گیری معماری خانه‌های یزد، همایش ملی معماری و شهرسازی بومی ایران، بهمن‌ماه، یزد.
حنیف، احسان، 1397، مفهوم سکونت و تأثیر آن بر حیاط خانه‌های ایرانی: مطالعه موردی خانه‌های کاشان دورۀ قاجار، نشریه اندیشۀ معماری، دوره 2، شماره 4.
خدابخشی، سحر، توان‌کن، آذین، شاه‌ملکی، سارا، 1400، گونه‌شناسی حیاط در مسکن سنتی حیاط‌دار شهر یزد؛ هشتمین کنفرانس ملی پژوهش‌های کاربردی در مهندسی عمران، معماری و مدیریت شهری، تهران.
زارع، لیلا، نقی‌زاده، محمد، 1391، رابطه طبیعت و حیاط مرکزی (با نگاه به معماری مسکن ایرانی-کاشان)، مجله هویت شهر، دوره 6، شماره 12.
زکی‌زاده، فرزانه، زکی‌زاده، فرحناز، 1394، نقش حیاط در خانه‌های ایرانی، همایش ملی معماری و شهرسازی بومی ایران، یزد، دوره 1.
زینلیان، نفیسه، اخوت، هانیه، 1396، ساختارشناسی حیاط در خانه‌های قجری اقلیم گرم و خشک و گرم و مرطوب با تمرکز بر گونه «حیاط مرکزی» (مطالعه موردی: خانه‌های یزد و دزفول)، فصلنامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی، زمستان 96، سال هشتم، شماره 30.
سلطان‌زاده، حسین، سادات‌زاد، گلناز، شهبازی، حسن، 1392، بررسی و تحلیل الگوهای پایداری در معماری مناطق گرم و خشک؛ مطالعه موردی شهر میبد، همایش ملی معماری پایدار و توسعه شهری، بوکان.
صادق احمدی، مهدی، ۱۳93، بنای محبوب، بررسی اصل نکاح در آفرینش معماری، رواق نظر؛ زیر نظر دکتر محمدرضا اولیاء و دکتر هادی ندیمی، ده مقاله در معماری، تهران، موسسه تألیف، ترجمه و نشر آثار هنری «متن».
صالحی‌پور، علی، ایرج، اعتصام، مفیدی شمیرانی، سید مجید، 1399، بازشناسی ساختار فضای باز حیاط و تعامل آن با جداره‌های شفاف در خانه‌های تاریخی شهر اردبیل، نشریه اندیشه معماری، دوره 4، شماره 8.
صنعتی، سیده، ۱۳۸۵، تأملی بر مقام حقیقی حیاط در معماری، پایان‌نامه کارشناسی ارشد. (ک. ماندگاری، ن. فرح‌زا و هـ. ندیمی)، یزد: دانشکدۀ هنر و معماری.
صنعتی، سیده، ۱۳93، حیاط، تقدیر نساخته‌ها، رواق نظر؛زیر نظر دکتر محمدرضا اولیاء و دکتر هادی ندیمی، ده مقاله در معماری، تهران، موسسه تألیف، ترجمه و نشر آثار هنری «متن».
طباطبایی، سیدشهاب‌الدین، پهلوان‌شمسی، فاطمه، زارع‌کمالی، حسین، 1393، نگاهی به معماری سنتی در میبد، اولین همایش ملی عمران، معماری و توسعه پایدار، یزد.
فخرالدین، محمدمهدی و بهپور، زهرا، 1394، ارزیابی الگوی کیفی حیاط در خانه‌های معاصر یزد، کنگره بین‌المللی پایداری در معماری و شهرسازی معاصر.
فرخ‌زاد، محمد، مدیری دوم، ایمان، 1393، کنکاشی در اصول طراحی فضاهای باز با توجه به پیشینه معماری و شهرسازی ایران، نشریه مطالعات شهر ایرانی ـ اسلامی، شماره 16.
فرقانی دنیا، شیبانی مهدی، 1389، نقش حیاط مرکزی در شکل‌گیری خانه‌های سنتی کاشان، نشریه تفکر معماری، شماره 23.
فرهادی، یکتا، 1400، بررسی نقش حیاط در معماری خانه‌های سنتی ایران، هفتمین کنفرانس بین‌المللی مهندسی عمران، معماری و شهرسازی، تهران.
قره‌بگلو، مینو، مسگرانی، سمانه، 1395، بررسی سلسله‌مراتب به‌عنوان یک ویژگی برای خانه (بررسی در خانه‌های سنتی و معاصر)، کنگره بین‌المللی عمران، معماری و توسعه شهری، دوره 4.
کوچکی میبدی، مهناز، کریم‌نژاد، محمدمهدی، ابوئی، رضا، 1396، طرح مرمت خانه سید حسین با رویکرد احیاء، پایان‌نامه کارشناسی ارشد.
مظاهری، مجتبی، دژدار، امید، موسوی، سید جلیل، 1397، تحلیل نقش حیاط در ساختار فضایی خانه‌های ایرانی با بهره‌گیری از روش نحو فضا، مجله هویت شهر، تابستان، سال دوازدهم، شماره 34.
مظفر، فرهنگ، اسدپور، علی، 1391، نقش الگوهای شکلی و اجتماعی در ساماندهی فضاهای باز مجموعه‌های مسکونی (قیاس تجارب شهرسازی قرن بیستم و نمونه‌های ایرانی)، مطالعات شهری، تابستان، دوره 1، شماره 3.
ندیمی، هادی، اولیاء، محمدرضا، 1393، رواق نظر؛ ده مقاله در معماری، تهران: فرهنگستان هنر.
نیکزاد، ذات‌ا...، ترک‌زاده، امیرحسین و رحیم‌نیا، رضا، 1391، پژوهشی در معماری سرآب‌های شارستان شهرستان میبد، مطالعه، طرح مرمت و بهسازی سرآب‌های شارستان شهرستان میبد، مردادماه.
وارثی، حمیدرضا، محمدی، جمال، 1396، ارزیابی شاخص‌های مسکن بومی در محله‌های شهر میبد، با تأکید بر عوامل مؤثر بر شکل‌گیری مسکن بومی، پژوهش‌های جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، فروردین‌ماه، دوره 6، شماره 1.
یحیوی فیروزآبادی، فریبا،1390، طراحی مجموعه مسکونی در حاشیه بافت تاریخی میبد، پایان‌نامه کارشناسی ارشد.
یزدی، یاسمن، مفیدی شمیرانی، سیدمجید، اعتصام، ایرج، 1398، معیارهای طراحی در ساختار حیاط مرکزی و تالار تابستان‌نشین خانه‌های قاجار یزد، نشریه مطالعات هنری اسلامی، دوره 15، شماره 34.