تحلیل پیکره‌بندی مسجد-مدرسه‌های ایران در دوره صفویه و قاجار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

2 دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه فردوسی مشهد.

10.29252/ahdc.2021.14153.1363

چکیده

با وجود اینکه قبل از اسلام هر کدام از فعالیت‌‌های آموزشی و عبادی مستلزم برخورداری از فضای کالبدی ویژه خود بوده­اند، در قرون اولیه بعد از اسلام، فضاهای عبادی به عنوان عملکرد ثانویه به سمت آموزش متمایل گشته­اند. از دوره سلجوقیان لازمه وجود فضاهای آموزشی به صورت اختصاصی مطرح گشته و در دوره‌های بعد نیز پیگیری شده و در عصر صفویه به اوج خود رسیده­است. تعداد زیادی از این مدارس تمایل به مجاورت و ادغام با مساجد داشته­اند. قطعا گستردگی زمان و مکان تاسیس این آثار، سبب برخورداری از تنوع بسیار در مشخصات کالبدی آن‌ها شده است. این تحقیق جهت تبیین ساختار، نسبت و میزان پیوند حوزه فضای آموزشی و فضای عبادی در مسجد-مدرسه­‌ها در دو دوره قاجار و صفویه با هدف پاسخ­گویی به این سوال شکل گرفته است که پیکره­بندی دو کالبد مسجد و مدرسه نسبت به هم چگونه شکل گرفته و این موضوع از چه متغیرهای فیزیکی در هر کدام از دو دوره تبعیت می‌نموده است. تحقیق با استفاده از ترکیب روش­های توصیفی ـ تحلیلی و مقایسه تطبیقی انجام گردیده است. بدین منظور 43 مسجد-مدرسه مربوط به دوره صفوی و قاجار انتخاب و متغیرهای نوع دسترسی به دو فضا، نسبت ارتباط دو فضا با هم و با فضاهای بینابینی مشترک مانند حیاط و ایوان و هم چنین موقعیت قرارگیری دو فضا در سطح و نسبت مساحت فضای مسجد و مدرسه در هر یک بررسی گردیده است. تعداد بیشتری از نمونه‌های مورد بررسی در هر دو دوره صفوی و قاجار، بر­اساس بیشترین و ساده­ترین حد مجاورت و هم­پیوندی شکل ­گرفته‌اند. در این نمونه‌ها دسترسی به دو فضا از یک ورودی مشترک صورت گرفته، هر دو فضا در یک سطح ساخته شده و در اطراف یک حیاط مشترک قرار گرفته­اند و این متاثر از نسبت فضای مسجد و مدرسه در ساختار کلی فضا نبوده است.
در دوره صفوی دو فضا پیوند زیادی با هم داشته و به سادگی در مجاورت حیاط با ورودی و دسترسی مشترک شکل گرفته­اند. در دوره قاجار تنوع پیکره­بندی بیشتر شده و دو فضا به سمت استقلال بیشتری پیش رفته­اند، با این وجود هیچ­گاه ارتباط دو فضا مطلقا قطع نشده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Analysis of how to shape the mosques and schools of Iran on Safavid and Qajar era

نویسندگان [English]

  • Akram Hosseini 1
  • Bita Esmaeeli 2
1 Assistant Professor, Faculty of Architecture and Urbanism, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
2 س
چکیده [English]

Although before Islam each of the educational and worship activities required to have their own physical space, in the early centuries after Islam, places of worship tended to education as a secondary function. From the Seljuk period, the need for educational spaces has been specifically observed and has been followed in later periods and has reached its peak in the Safavid era. Many of these schools tended to be adjacent to mosques. Certainly, the extent of the time and place of establishment of these buildings has caused a great variety in their physical characteristics. This research has been formed to explain the structure, ratio and extent of the connection between educational space and worship space in mosque-schools in the two Qajar and Safavid periods with the aim of answering the question that the configuration of two bodies of mosque and school in relation to How it was formed and what physical variables this issue followed in each of the two periods. The research was conducted using a combination of descriptive-analytical methods and comparative comparison. For this purpose, 43 mosques-schools related to the Safavid and Qajar periods were selected and the variables were the type of access to the two spaces, the relationship between the two spaces and common intermediate spaces such as courtyard and porch, as well as the location of the two spaces on the level and the ratio of mosque area and the school is reviewed in each. Most of the studied samples in both Safavid and Qajar periods have been formed based on the maximum and simplest extent of proximity and interconnection. In these examples, access to two spaces was made from a common entrance, both spaces were built on the same level and located around a common courtyard, and this was not affected by the ratio of mosque and school space in the overall structure of the space.
In the Safavid period, the two spaces were closely connected and were simply formed near the courtyard with a common entrance and access. During the Qajar period, the variety of configurations increased and the two spaces progressed towards greater independence, however, the connection between the two spaces was never severed.
Keywords: configuration, mosque-school, mosque, school, Safavid period, Qajar period.

کلیدواژه‌ها [English]

  • configuration
  • mosque-school
  • mosque
  • school
  • Safavid and Qajar period