Exploring the Waqf Institution in the 8th Century AH and Its Role in the Physical Development of the City of Yazd

Document Type : Research Article

Authors

1 M.A. Student in Conservation and Restoration of Historic Buildings and Sites, Faculty of Art and Architecture, Yazd University, Yazd, Iran.

2 Assistant Professor, Department of Art & Architecture, Yazd University, Yazd, Iran, Yazd, Iran.

10.22034/ahdc.2026.24169.1902

Abstract

Waqf, as one of the most enduring cultural and social institutions in Islamic civilization, has consistently played a fundamental role in the formation and continuity of urban life in Iran. Based on this premise, the present study seeks to identify and analyze the influence of the philanthropic intentions and the religious, social, and economic perspectives of benefactors (waqifs) on the organization of the physical and social structure of the city of Yazd during the 8th century AH. Through this approach, the study aims to clarify the position of the waqf institution in the spatial development of the city. The significance of this research lies in the fact that a precise reinterpretation of this historical model can provide a scientific basis for the revitalization of historic urban fabrics and the formulation of sustainable urban planning strategies. Furthermore, it introduces a localized model of the interconnection between cultural institutions and sustainable development—rooted in Islamic-Iranian values—to the international discourse on urbanism. In response to the central research question—what role did the waqf institution play in shaping the spatial structure and organization of the city of Yazd in the 8th century AH?—this study is based on the hypothesis that waqf played a decisive role in directing physical development and strengthening the socio-cultural structure of the city, such that the spatial organization of Yazd emerged in direct relation to the type and distribution of endowed properties. Methodologically, this research adopts a descriptive-analytical and historical-interpretive approach. Data were collected through library sources, historical documents and field observations. The impact of endowed properties on the urban spatial network was examined through the analysis of their spatial relationships. The findings indicate that during the 8th century AH, benefactors contributed significantly to the spatial organization of Yazd by establishing qanats and public-benefit structures. These endowments played a crucial role in meeting the religious, educational, healthcare, and service needs of society. Over the centuries, the continuity of the waqf tradition has been one of the key factors in the dynamism, growth, and expansion of Yazd. Moreover, the waqf institution can be regarded as a major factor in the preservation and survival of a considerable number of 8th-century AH structures.

Keywords

Main Subjects


ابن‌بطوطه. (۱۳۷۶). سفرنامه ابن‌بطوطه، مترجم: محمدعلی موحد، جلد ۱، چاپ ششم. تهران: آگه.
ابن‌حوقل. (۱۳۴۵). صوره‌الارض، ترجمه و تصحیح دکتر جعفر شعار. تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر.
اصطخری، ابواسحاق. (۱۳۷۳). مسالک و ممالک، ترجمه اسعد بن عبدالله تستری، به کوشش ایرج افشار. تهران: مجموعه انتشارات ادبی و تاریخی موقوفات دکتر محمود افشار یزدی.
افشار، ایرج. (۱۳۵۴). یادگارهای یزد، جلد دوم. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
امامی میبدی، داوود. (۱۴۰۱). واکاوی معماری خانقاه‌های یزد. معماری اقلیم گرم و خشک، شماره ۱۵، ۲۱۱–۲۳۰.
اناوکین، برنارد. (۱۳۸۶). معماری تیموری در خراسان، ترجمه علی آخشینی. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
باصولی، مهدی. (۱۳۹۷). نگاه منظرین به حمام عمومی، عناصر و کارکردهای آن. مجله منظر، ۴۵، ۳۴–۴۳.
بمانیان، محمدرضا؛ بقایی، پرهام؛ و امیرخانی، آرین. (۱۳۸۷). رهیافتی بر نقش موقوفات در ساماندهی فضاهای شهری (با نگاه ویژه بر موقوفات شهر اصفهان). مدیریت شهری، ۶(۲۱)، ۵۹–۷۱.
پرویزی‌نیا، صدیقه. (۱۴۰۱). نقش وقف در ایجاد و احیاء سیستم‌های آب‌رسانی در دوره ایلخانی. پژوهشنامه تمدّن ایرانی، ۴(۷)، ۱۰–۲۱.
پطروشفسکی، ایلیا پاولوویج. (۱۳۴۴). کشاورزی و مناسبات ارضی در ایران عهد مغول، ترجمه کریم کشاورز، جلد ۱. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی.
تشکری بافقی، علی‌اکبر. (۱۳۹۱). تصوف خانقاهی در یزد به روزگار ایلخانان و آل‌مظفر. پژوهش‌های ایران‌شناسی، ۱(۲)، ۵۹–۸۲.
تصدیقی، شهاب‌الدین؛ خان‌محمدی، محمدعلی؛ و ترکاشوند، عباس. (۱۴۰۳). کاوشی تطبیقی ـ تحلیلی در تفاوت‌های میان شواهد متنی و کالبدی مجموعه تاریخی شمسیه یزد. نقش جهان: مطالعات نظری و فناوری‌های نوین معماری و شهرسازی، ۱۴(۴)، ۱۰۵–۱۲۴.
تقوایی، فاطمه؛ و امامی خویی، محمدتقی. (۱۳۹۳). بررسی ابعاد علمی و فرهنگی دارالشفا در دوره مغول. تاریخ ایران، ۵(۷۳)، ۱–۲۰.
جعفری، جعفر بن محمد بن حسن. (۱۳۸۴). تاریخ یزد، به کوشش ایرج افشار، چاپ سوم. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی. تاریخ تألیف: ۸۶۲ هـ.ق.
جعفری، جعفر بن محمد بن حسن. (۱۳۸۹). تاریخ یزد، به کوشش ایرج افشار، چاپ چهارم. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی. تاریخ تألیف: ۸۶۲ هـ.ق.
حسینی‌زاده مهرجردی، سعیده. (۱۳۹۳). سنت جاری وقف، عامل پایداری توسعه معماری و شهرسازی یزد در سده‌های هشتم و نهم (ه.ق). اولین همایش ملی عمران، معماری و توسعه پایدار، یزد.
حسینی یزدی، سیدرکن‌الدین. (۱۳۶۵). وقف‌نامه جامع‌الخیرات، ترجمه جعفر غضبان. یزد: اداره کل حج و اوقاف و امور خیریه.
خادم‌زاده، محمدحسن. (۱۳۸۶). محلات تاریخی شهر یزد. تهران: نشر سبحان نور با مشارکت سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان یزد.
خادم‌زاده، محمدحسن. (۱۳۸۷). معماری دوره آل‌مظفر یزد. تهران: نشر همپا با مشارکت سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان یزد.
خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین. (۱۳۸۰). تاریخ حبیب‌السیر، چاپ چهارم. تهران: خیام.
دانش یزدی، فاطمه. (۱۳۸۷). وقف در فرهنگ مردم یزد به استناد کتیبه‌های سنگی. فرهنگ مردم ایران، ۱۴، ۸۷–۱۰۱.
دانش یزدی، فاطمه. (۱۳۹۲). کتابخانه‌های یزد در سده هفتم و هشتم هجری. پایگاه خبری و تحلیلی یزد فردا، شناسه ۸۰۰۱۴.
دریایی، تورج. (۱۳۸۳). شاهنشاهی ساسانی، ترجمه مرتضی ثاقب‌فر. تهران: نشر ققنوس.
ریسمانیان، رؤیا؛ ابوئی، رضا؛ و آرام، علی. (۱۴۰۳). قوام مکتب معماری یزد در سده هشتم هجری قمری با تأکید بر تعدادی از مدارس دوران ایلخانی و آل‌مظفر. نشریه اقلیم گرم و خشک، ۲۱(۱۲)، ۶–۱۷.
زارعی، محمدابراهیم؛ و حیدری باباکمال، یدالله. (۱۳۹۸). بررسی نقش وقف در توسعه و رشد فضاهای شهری در دوره قاجار (مطالعه موردی: بافت تاریخی شهر کرمانشاه). پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران (نامه باستان‌شناسی)، ۹(۲۳).
ستوده، حسینعلی. (۱۳۴۶). تاریخ آل‌مظفر (۲ جلد). تهران: دانشگاه تهران.
سمساری یزدی، علی‌اصغر؛ و کریمیان، آمنه. (۱۳۹۶). بازنمایی قنات وقف‌آباد یزد در منظر شهری سده‌های هشتم و چهاردهم هجری شمسی. اثر: فصل‌نامه علمی، فنی، هنری، ۷۹.
شاه‌حسینی، پروانه. (۱۳۹۵). تأثیرات متقابل مکان‌های وقفی و توسعه شهر تهران در دوره قاجاریه. مطالعات شهر ایرانی اسلامی، ۶(۲۳)، ۷۵–۸۴.
شمس، مجید؛ و حجی ملایری. (۱۳۸۹). تأثیر جهان‌بینی دینی وقف بر شکل‌گیری و گسترش فیزیکی شهر: مطالعه موردی شهر ملایر. پژوهش‌های جامعه‌شناسی معاصر، ۲، ۱۹۱–۲۰۵.
شهری، سمیه. (۱۴۰۱). منطق چیدمان فضایی سکونتگاه‌های یزد براساس قنات. نشریه علمی معماری اقلیم گرم و خشک، ۱۰(۱۵)، ۱۷۹–۱۹۶.
عابدنیا، جمال؛ جمالی، محمدکریم؛ و میرحسینی، محمدحسن. (۱۳۹۳). اوضاع فرهنگی یزد در قرن هشتم هجری. پژوهشنامه تاریخ، ۳۵، ۱۷۳–۱۹۸.
فاریابی، مرضیه؛ هاشمی زرج‌آباد، حسن؛ شاطری، مفید؛ و زارعی، علی. (۱۳۹۵). نقش نهاد وقف در شکل‌گیری و گسترش شهرهای اسلامی (مطالعه موردی: بافت تاریخی شهر بیرجند). مطالعات شهر ایرانی ـ اسلامی، ۲۴، ۲۱–۳۲.
فرهودی، رحمت‌الله؛ و میرشفیعی، محبوبه سادات. (۱۳۸۷). تأثیر وقف در گسترش و توسعه فیزیکی ـ کالبدی شهر ری. وقف میراث جاویدان، ۶۱، ۱۰۹–۱۲۰.
فضل‌الله همدانی، رشیدالدین. (۲۵۳۶). وقف‌نامه ربع رشیدی، به کوشش مجتبی مینوی و ایرج افشار. تهران: انجمن آثار ملی.
قادریان، رقیه؛ و بیگ‌زاده شهرکی، حمیدرضا. (۱۳۹۵). بازیابی ساختار تاریخی محله لردکیوان یزد بر اساس اسناد تاریخی و منابع شفاهی. چیدمان، ۵(۱۵).
قدکیان، سیدمحمدرضا؛ بیگ‌زاده شهرکی، حمیدرضا؛ و اولیا، لیلی. (۱۳۹۶). بازخوانی و بازشناسی ساختار و سیر تحول تاریخی محله امام‌زاده جعفر(ع) یزد تا پیش از تغییرات دوران معاصر. نشریه معماری اقلیم گرم و خشک، ۵(۵).
کاتب، احمد بن حسین بن علی. (۱۳۴۵). تاریخ جدید یزد، به کوشش ایرج افشار، چاپ سوم. تهران: انتشارات امیرکبیر.
کاتب، احمد بن حسین بن علی. (۱۳۸۶). تاریخ جدید یزد، به کوشش ایرج افشار، چاپ چهارم. تهران: انتشارات امیرکبیر.
کاظمی اندریان، محمدحسین؛ و نژاد ابراهیمی، احد. (۱۴۰۰). تبیین تأثیرات نهاد اجتماعی ـ اقتصادی وقف بر سازمان فضایی شهر (نمونه موردی: شهر مشهد در عصر صفوی). باغ نظر، ۱۰۲، ۸۳–۱۰۰.
کریمیان، حسن؛ و مهدی‌زاده، بهزاد. (۱۳۹۳). نقش وقف در توسعه کالبدی شهرهای ایلخانی؛ نمونه موردی: تبریز، سلطانیه و اوجان. وقف میراث جاویدان، ۲۲(۸۶)، ۲۳–۵۰.
کلاته ساداتی، الهام؛ و فلک‌الدین، زهرا. (۱۳۹۹). طبقه‌بندی ابعاد اجتماعی وقف جامع‌الخیرات شهر یزد. فصلنامه وقف، ۲(۷)، ۱–۲۶.
کلانتری خلیل‌آباد، حسین؛ صالحی، سیداحمد؛ و رستمی، قهرمان. (۱۳۸۹). نقش تاریخی وقف در شکل‌گیری شهر اسلامی: مطالعه موردی شهر اصفهان. فصلنامه علمی ـ پژوهشی هنرهای اسلامی، ۱، ۱–۱۹.
کمالیان مهریزی، فاطمه. بررسی نهاد وقف در آیین زرتست باتکیه‌بر وقوفات ایشان در شهر یزد در دوران قاجار و پهلوی. (1401). فصلنامه وقف میراث جاویدان، 119، 65–
کمالیان مهریزی، فاطمه؛ و چراغی، زهره. (۱۴۰۰). بررسی تحلیلی سیر موقوفات ویژه آب در یزد: مطالعه موردی وقف قنات در دوران ایلخانی و تیموری. فصلنامه علمی ـ پژوهشی هنرهای اسلامی، ۱۷(۲)، ۴۵–۶۰.
لمبتون، آن کاترین سوانفورد. (۱۳۸۴). بررسی موقوفات ایران در قرون ششم تا هشتم هجری، ترجمه مجتبی کیانی. فصلنامه وقف میراث جاویدان، ۴۹، ۷۶–۹۳.
مستوفی بافقی، محمدمفید. (۱۳۸۵). جامع مفیدی (جلدهای ۱، ۲ و ۳)، به کوشش ایرج افشار. تهران: انتشارات اساطیر.
مسرت، حسین. (۱۳۸۹). آب‌انبارهای شهر یزد. یزد: انتشارات یزدا.
معین، محمد. (۱۳۸۱). فرهنگ فارسی معین، ج ۲. تهران: اَدِنا.
منشی‌زاده، محمدباقر. (۱۳۸۷). خاطرات محمدباقر منشی‌زاده. تهران: ریحانه‌الرسول.
مهجور، فیروز. (۱۳۸۲). حمام در شهرهای ایرانی ـ اسلامی. کتاب ماه هنر، ۶۰–۶۶.
مهندسان مشاور شمسه یزد. (۱۳۸۵). گزارش‌های مطالعات ثبت شهر تاریخی یزد در فهرست آثار ملی (گزارش منتشرنشده). آرشیو اداره کل میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان یزد.
میرجلیلی، سیدمحمدجعفر. (۱۳۹۷). مصارف موقوفات یزد در سده هفتم و هشتم هجری. همایش‌نامه فرهنگ عامه، ۱–۱۵.
میرحسینی، محمدحسن. (۱۳۸۴). نکته‌یابی از وقف‌نامه جامع‌الخیرات. فرهنگ، ۵۶، ۱۶۳–۱۸۴.
میردهقان اشکذری، سیدفضل‌الله؛ زارعی، محمدابراهیم؛ و نوری، جعفر. (۱۳۹۸). ساختار کالبدی ـ فضایی شهر یزد از آغاز دوره اسلامی تا پایان دوره آل‌مظفر بر اساس مدارک و شواهد موجود. فصلنامه علمی ـ پژوهشی جغرافیا، ۹(۴)، ۱۵۹–۱۷۸.
میرزایی، احمد؛ و فدایی، حسن. (۱۳۸۵). روند توسعه تدریجی شهر یزد در ادوار تاریخی. نشریه باستان‌شناسی، ۴، ۹۱–۱۰۱.
نیک‌زاد، ذات‌الله؛ و غفوری بارجین، نسیم. (۱۴۰۲). خانه توانای یزد: بازشناسی معماری خانه در سده هشتم هجری، روزگار آل‌مظفر. فصلنامه اثر، ۱۰۳، ۴۵۱–۴۷۳.
نیک‌زاد، ذبیح‌الله؛ و دانش یزدی، فاطمه. (۱۳۹۳). قنوات منطقه یزد در قرن هشتم بر اساس یک سند تاریخی (وقف‌نامه جامع‌الخیرات). فصلنامه اثر، ۳۵(۶۵)، ۸۱–۹۶.
ویلبر، دونالد؛ و گلمبک، لیزا. (۱۳۷۴). معماری تیموری ایران و توران، ترجمه کرامت‌الله افسر و محمدیوسف کیانی. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.
یعقوبی، مهدی؛ سامانی، سیدمحمود؛ و منتظری مقدم، حامد. (۱۳۹۳). دارالسیاده: زمینه‌های شکل‌گیری، جایگاه و کارکرد آن در عصر ایلخانان مغول. ۱۱(۲)، ۱۱۳–۱۳۰.