دانشگاه یزد معماری اقلیم گرم و خشک 2645-3711 12 20 2025 02 19 The Impact of the Biological Agent (Hemilepistus) on the Erodibility of Mud Plaster in the Belqis Historical Site, Esfarayen" عامل بیولوژیک(هِمیلِپیستوس) در فرسایش پذیری کاهگل ساختارهای محوطه تاریخی بلقیس اسفراین 1 12 3905 10.22034/ahdc.2025.23320.1872 FA سید رضا حسینی کشتان استادیار دانشکده حفاظت و مرمت- گروه مرمت بنا و بافت‌های تاریخی- دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران 0000-0003-2311-293X Journal Article 2025 06 28 Mud plasters have been of interest in the past due to their replaceability and quick and cheap implementation compared to extensive repairs in adobe and mud structures. However, its rapid vulnerability, while contradicting the principles of conservation, seriously threatens the historical structure. The issue facing the historical site of Belqis, located 3 kilometers southwest of Esfarayen in North Khorasan Province, is the rapid erosion of mud plasters applied during restoration efforts over a short period. Although previous studies have indicated that the soil quality in the region contributes to the erosion of earthen materials, a biological factor has also been identified: a species of woodlouse known scientifically as Hemilepistus afghanicus. This species of terrestrial insect, through its biological process of digging extensive tunnels, adapts to harsh thermal conditions and hot and dry areas and continues to live. Although this bionic agent is considered a beneficial metabolic factor of the soil, its biological behavior in historical architectural structures has caused (physical-mechanical) damage that is considered a serious threat in the long term.This research aims to investigate the effects of the biological activities of this woodlouse species on the durability of mud plaster layers at the Belqis historical site. To identify the structure of the tunnels created by the species and to map them, laser scanning of portions of these tunnels was conducted using precise instruments and processed through specialized software. The findings from both fieldwork and literature review indicate that extensive burrowing by this species can lead to the degradation of soil cohesion and physical damage, thereby increasing the exposed surface area of the plaster. This, in turn, accelerates erosion under environmental factors such as moisture. Because in a situation where the weakness of the soil in the region in terms of adhesion is considered an important factor in the damage, the biological behavior of this species of terrestrial insect accelerates the erosive effect of thatch on the historical site of Belqis as a biological factor. It seems that investigating physical solutions to deal with this bionic factor by preventing possible damage caused by chemical interventions can be the answer to eliminating or reducing this damaging factor to the thatched roofs of the historical site of Belqis Esfarayen . The use of diatomaceous earth, along with studies of the mineralogy of the soil in the region, is a solution appropriate to this damaging factor. مسئله‌ای که محوطه تاریخی بلقیس واقع در 3 کیلومتری جنوب غربی شهرستان اسفراین خراسان شمالی با آن مواجه است، فرسایش کاهگل بدنه‌های مرمت شده در بازه زمانی کوتاه مدت است. هرچند مطالعات پیشین نشان می‌دهد کیفیت خاک منطقه در فرسایش مصالح خاکی موثر بوده، اما گونه‌ای خرخاکی با نام علمی(هِمیلِپیستوس آفگانیسوس1) عاملی بیولوژیک در روند فرسایش این محوطه شناسایی شده است. این گونه حشره خشکی‌زی طی فرآیند زیستی با حفر تونل-های گسترده، شرایط سخت گرمایی مناطق گرم و خشک را تعدیل و به حیات خود ادامه می‌دهد. هرچند این عامل بایونیک به‌عنوان عامل مفید متابولیکی خاک محسوب می‌شود اما رفتار زیستی آن در ساختارهای معماری تاریخی، سبب ایجاد آسیب‌های فیزیکی- مکانیکی شده که در بلند مدت تهدید جدی محسوب می‌شود. هدف این پژوهش بررسی اثرات ناشی از فعالیت‌ زیستی این گونه‌ خرخاکی بر دوام لایه‌ کاهگلی در محوطه تاریخی بلقیس اسفراین است. با هدف شناسایی ساختار نقب‌های ایجاد شده و تهیه نقشه آنها، اسکن لیزر بخشی از ساختار تونل‌ها به کمک ابزار دقیق در نرم افزار انجام گرفته است. نتایج حاصل از مطالعات میدانی و کتابخانه‌ای نشان می‌دهد که حفاری‌های گسترده این گونه جانوری می‌تواند با تخریب یکپارچگی خاک و آسیب فیزیکی و نیز افزایش سطح تماس کاهگل، تاثیر عوامل محیطی رطوبت در سرعت فرسایش ساختار کاهگل را فراهم نماید. به نظر می‌رسد بررسی راهکارهای فیزیکی مواجهه با این عامل بایونیک بواسطه پیشگیری از بروز آسیب‌های احتمالی ناشی از مداخلات به روش‌های شیمیایی بتواند پاسخگوی رفع یا کاهش این عامل آسیب‌رسان به کاهگل‌های محوطه تاریخی بلقیس اسفراین باشد. کاربرد خاک دیاتومه ضمن مطالعات کانی شناسی خاک منطقه، راهکار متناسب با این عامل آسیب‌رسان است.

https://smb.yazd.ac.ir/article_3905_4840853c9a16981656a612c23e6ea3d0.pdf

دانشگاه یزد معماری اقلیم گرم و خشک 2645-3711 12 20 2025 02 19 Farahabad of Kashan, A Farmstead in the Guise of a Garden بازشناسی ابعاد کالبدی فضایی فرح‌آبادِ کاشان، مزرعه‌ای از دورۀ قاجار در قامت یک باغ 13 35 3892 10.22034/ahdc.2025.23364.1874 FA حمیدرضا جیحانی دانشیار مرکز مستندنگاری، مطالعات معماری و مرمت، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران. 0000-0001-9848-9219 پرنیان قلی پور کارشناسی ارشد معماری، دانشکده معماری و هنر، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران. 0009-0000-5910-3328 نغمه اسدی دانشجوی دکتری معماری، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران. Journal Article 2025 07 09 The region of Kashan has historically encompassed numerous villages and farmsteads, each shaped by their diverse natural settings and distinct morphological features. Historical sources frequently reference the significance of these agricultural estates surrounding the city. Among them, ʿAbd al-Raḥīm Kalāntar Żarrābī, in the 1880s CE (1280s AH), provides a detailed account of many such farmsteads in the region, including descriptions of their layouts and characteristics. While a large number of these farmsteads have since been destroyed or transformed—some evolving into villages—Farahabad remains partially intact, despite considerable damage and changes in ownership over time. Żarrābī’s description of Farahabad highlights a striking spatial organization and the presence of a large internal garden, traces of which are still discernible today. This article aims to investigate the original design and defining features of the Farahabad farmstead, with particular attention to the expansive garden described by Żarrābī. Employing a historical-interpretive methodology, the study combines field surveys, interviews with local informants, textual analysis of Żarrābī’s narrative, and the examination of historical aerial imagery correlated with extant architectural remains. The findings reveal not only the overall configuration of the site but also demonstrate that the farmstead was conceived and constructed in the form of a vast garden, with the boundaries of the agricultural and garden spaces largely overlapping. Furthermore, a comparative reading of Żarrābī’s account alongside Abū Naṣrī Haravī’s Irshād al-Zirāʿa (921 AH / 1515 CE) elucidates the presence of fundamental elements of classical Persian garden design—such as main avenues or khiyābān, main plot or tarīsheh, and chahār chaman—within the central composition of Farahabad. منطقۀ کاشان روستاها و مزرعه‌های پرشماری را شامل می‌شده که معمولاً به سبب محیط طبیعی، شکل و خصوصیات متنوعی داشته‌اند. در منابع تاریخی به جایگاه و اهمیت مزرعه‌های پیرامون کاشان اشاره شده است؛ ازجمله عبدالرحیم کلانتر ضرابی شرح مفصلی در مورد مزارع کاشان دارد. او در دهۀ 1280 ه‌ق تعداد پرشماری از مزرعه‌های منطقه را برشمرده و برخی از آنها را نیز شرح داده است. بسیاری از این مزرعه‌ها تخریب شده و یا به میزان قابل توجهی تغییر کرده‌اند؛ ازجمله توسعه یافته‌اند و به روستا تبدیل شده‌اند. یکی از مزرعه‌هایی که ضرابی شرح داده فرح‌آباد است که باوجود برخی آسیب‌های گاه چشمگیر و ازجمله تغییر مالکان، تا امروز برجای مانده است. مزرعه فرح‌آباد شکل و طرح قابل توجهی دارد که به آن هویت خاصی بخشیده است. در عین حال ضرابی بخش‌هایی از مزرعه و باغ درون آن را شرح داده است. هدف این مقاله یافتن مهم‌ترین خصوصیات مزرعه یادشده و طرح اصیل آن است و ازجمله آگاهی یافتن از ویژگی‌های باغی وسیع که ضرابی آن را شرح داده و رد آن هنوز هم در میانۀ مجموعه قابل مشاهده است. روش تحقیق این مطالعه تفسیری تاریخی است. بر این اساس با پیمایش میدانی و کسب آگاهی از مطلعین محلی، تفسیر متن کلانتر ضرابی و مطالعۀ عکس‌های هوایی قدیمی و انطباق آن‌ها با آثار برجای‌مانده تلاش شده تا تصویر مزرعه و باغ فرح‌آباد و خصوصیات و جایگاه اجزا و عناصر آن آشکار شود. یافته‌های این مقاله ضمن بازنمایی شکل کلی مزرعه، آشکار می‌کند که مزرعۀ یادشده در قالب یک باغ وسیع ساخته شده است و حدود مزرعه و باغ تقریباً برهم منطبق است. افزون بر این مقایسۀ متن ضرابی با متن ارشادالزراعۀ ابونصری هروی در سال 921 ه‌ق و انطباق این دو با طرح بخش میانی باغ آشکار کنندۀ ویژگی‌های عناصر مهمی از باغ‌های تاریخی همچون خیابان و تریشه و چهارچمن است.

https://smb.yazd.ac.ir/article_3892_75c3cabc0eccc448aca8c115042848ff.pdf

دانشگاه یزد معماری اقلیم گرم و خشک 2645-3711 12 20 2025 02 19 The Consistency of the Architectural Style of Yazd in the 14th Century with References to the Ilkhanids and Muzaffarids Schools قوام مکتب معماری یزد در سده هشتم هجری قمری با تأکید بر تعدادی از مدارس دوران ایلخانی و آل‌مظفر 37 60 3902 10.22034/ahdc.2025.22718.1849 FA رویا ریسمانیان گروه هنر و معماری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد یزد، یزد، ایران رضا ابوئی دانشیار گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه یزد، یزد، ایران علی آرام استادیار دانشگاه آزاد یاسوج، یاسوج. ایران Journal Article 2025 02 10 The Consistency of the Architectural Style of Yazd in the 14th Century with References to the Ilkhanids and Muzaffarids Schools Abstract Muzaffarids were among the rulers of Iran in the 14th century AD, who ruled over different parts of Iran, especially the central plateau of the country. Among the public buildings, which were built during this period, there were schools and especially religious schools (seminaries). Some of these buildings have been lost with the passage of time, and so far no specific research has been done in connection with the detailed knowledge of the architectural model of these schools, which will be an introduction to the knowledge of the Yazd architectural style. The main aim of this research is to analyze the architecture of this period based on the evidences and remains from the three perspectives of "structural-physical", "construction technology" and "decorations" that appeared after the Mongol periods. This historical research has been done by inductive case study method and by describing and analyzing the physical evidence left from Muzaffarids time in Yazd and citing historical and indirect sources. The cultural, social and civic influences of this family was very impressive in a short period of time which is one of the most important periods of Iran, when the Iranian city-state was formed for the first time after the conquest of this land by Turks, Mongols and foreigners. Muzaffarids founded an initial consistency and fortune in the construction of public facilities, including schools. The results of the research show that despite the short life of the Muzaffarids era and the internal conflicts as well as threats of Tamerlane, after the restoration of the structural measures, there was a kind of continuity in constructing many buildings and cultural and social activities, it was time to recognize the lost identity which has been destroyed overs centuries. This revival and its subsequent continuation has remained alive and dynamic by correcting its process and simultaneously with the revival of the Iranian government in the post-Ilkhanid era. This issue reached its peak through the large number and variety of public buildings and other cultural activities such as illustration and painting words as well as the copying of mystical, religious, scientific and philosophical texts and especially the copying of Ferdowsi's Shahnameh. In addition to the above, the architectural model of the schools of this era was also influenced by the cultural and social conditions of the time. This research concludes that almost all of schools have domes with decorative motives, especially with long-lasting colors and pigments, as well as precision in the implementation of geometric decorations with a special aesthetic in terms of practical geometry, volume and variety. Due to the high attention of the leaders, designers and architects of the Muzaffarids era, the field for their creativity has been well prepared. Therefore, despite the not very balanced political situation of the era, the balance in the behavior of the rulers in the direction of the welfare of the general public and especially the people of science was such that about a hundred schools were continuously active during this era and became a model for the construction process that followed. Keywords: architectural pattern; 14th century AD schools; Ilkhanids; Muzaffarids; The Consistency of the Architectural Style of Yazd دوران حاکمیتِ مظفریان کوتاه بود اما میراث این سلسله در یزد ساخت بناهای مختلفی بود که آثار آن تا سال‌ها پس از آن نیز باقی ماند و الگوی معماری‌های بعد از آن قرار گرفت. در این بین مدارس از اهمیت بالائی برخوردارند. هدف اصلی در این پژوهش، تحلیل معماری این دسته از بناهای دوره ایلخانی و آل‌مظفر بر اساس شواهد و بقایای موجود از سه منظر "ساختاری"، "تکنولوژی ساخت" و "تزئینات" می‌باشد که پس از دوران مغول پا به منصۀ‌ ظهور گذاشتند. این پژوهشِ تاریخی به روش موردکاوی استقرائی و با توصیف و تحلیل شواهد کالبدی برجای مانده از آن دوران و با استناد به منابع تاریخی و غیرمستقیم انجام گرفته است. برای اولین بار یک دولتی ایرانی پس از سده‌ها استیلای ترکان و مغولان شکل گرفت که اقبال خود را در ساخت تأسیسات عام‌المنفعه بیشتر یافت. نتایج تحقیق نشان می‌دهد تأکید بر فعالیت‌های عمرانی وجود داشته که با توجه به فترت دوران مغول و انگیزه معماران وقت برای بازشناسی هویت از دست رفته، طبیعی بوده و این احیاء و تداومِ آن در دوران پساایلخانی پویا مانده است. الگوی مدارس این دوران‌متأثر از شرایط فرهنگی و اجتماعی حاکم بر عصر نیز بوده است. حمله مغول سبب پریشانی اهل فرهنگ شد و توجه به این اقشار به خصوص نزد مظفریان و علائق آن‌ها به آبادانی، رونق ساخت و ساز را به ارمغان آورد. این مدارسِ عمدتاً گنبددار، دارای پلان‌هایی با ساختار محورمند بوده و معمولاً با تزئینات معتنابه مخصوصاً با تقسیمات نغول‌ و تاق‌بندی سه‌تائی، رنگینه‌های مقاوم و نیز دقت در اجرای هندسه هستند. زیباشناختی کاربردی، پرحجمی و تنوع نشان از توجه بالای آمران و طراحان سده هشتم دارد که عرصه برای خلاقیت آن‌ها بخوبی فراهم بوده است و علی‌رغم اوضاع سیاسی نامطلوب، اقداماتشان در راستای رفاه عامه مردم بوده است. کلمات کلیدی: الگوی معماری؛ مدارس؛ دوره آل‌مظفر؛ مکتب معماری یزد

https://smb.yazd.ac.ir/article_3902_ec3f29f5bca1c7ff79e500186b414102.pdf

دانشگاه یزد معماری اقلیم گرم و خشک 2645-3711 12 20 2025 02 19 Comparative Analysis of Proportions in the Interior Space of Dome Chambers in Mosques of Four Periods of Iranian Architecture مقایسه تطبیقی تناسبات فضای داخلی گنبدخانه‌ها در مساجد دوره‌های چهارگانه معماری ایرانی 61 84 3900 10.22034/ahdc.2025.23064.1858 FA حامد حیاتی استادیار گروه معماری، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه قم، قم، ایران 0000-0002-6249-0549 سپیده امان دانشجوی کارشناسی ارشد معماری دانشگاه قم، قم، ایران Journal Article 2025 05 06 In Iranian architecture, there are magnificent works that engineers have created using module systems and geometry. Proportion, while being a key factor in harmony, has also been one of the persistent subjects studied in architecture. Iranian mosques are among the significant structures of Islamic civilization, where engineers across the four periods of Iranian architecture utilized proportions to enhance the functionality of spaces, as well as the aesthetic and visual appeal of important structures such as mosques. Therefore, this study conducts a comparative analysis of the proportions of the interior space of domed chambers in mosques from the four periods of Iranian architecture. Given the importance of mosques in Islamic civilization, it appears that specific proportions were employed in the design and construction of mosque domed chambers. This research aims to identify the proportions of the interior space of domed chambers in mosques across the four architectural periods in Iran. Since the samples examined in this study are non-random, the dimensions and measurements of the interior space of the mosque domed chambers have been analyzed based on proportions using a quasi-experimental approach and an inductive method. The data collection in this study is based on reviewing library documents and records, analyzing architectural plans, and examining visual data. Among the analyzed samples, proportions and geometry of the interior space of domed chambers vary across the four architectural periods. In each period, mosques share similar proportions, but these proportions change across different periods. For instance, in Khorasani-style mosques, the proportions range from approximately 0.3 to 0.5; in Razi-style mosques, they vary between 1.2 and 1.5; in Azari-style mosques, they range between 1.5 and 2.2; and in Isfahani-style mosques, the proportions fall between 1.3 and 1.4. Keywords: Proportions, Geometry, Iranian Architecture, Mosques, Domed Chamber بیان مساله: در معماری ایران آثاری باشکوه وجود دارد که مهندسان با بهره‌گیری از پیمون و هندسه خلق نموده‌اند. تناسب در عین اینکه یک عامل تعیین کننده برای هماهنگی است یکی از مسائل همیشگی مورد بررسی معماری نیز بوده است. مساجد ایرانی از بناهای مهم تمدن اسلامی است که در دوره‌های چهارگانه معماری ایران مهندسان از تناسبات برای پاسخگویی بهتر به عملکردی بودن فضاها و زیبایی و دید بصری بناهای مهمی مانند مساجد بهره‌مند می‌شدند. لذا در این پژوهش به بررسی تطبیقی تناسبات فضای داخلی گنبدخانه مساجد در چهار دوره معماری ایرانی پرداخته شده است. هدف : با توجه به اهمیت مساجد در تمدن اسلامی به نظر می‌رسد درطراحی و ساخت فضای گنبدخانه مساجد از تناسبات مشخصی استفاده شده است که پژوهش حاضر به کشف تناسبات فضای داخلی گنبدخانه در مساجد چهار دوره معماری ایران پرداخته است. روش تحقیق : با توجه به غیرتصادفی بودن نمونه‌های مورد بررسی، ابعاد و اندازه‌های فضای داخلی گنبدخانه مساجد بر مبنای تناسبات با شیوه شبه تجربی و با روش استقرایی تحلیل شده‌اند.گردآوری داده‌ها در این پژوهش به شیوه بررسی اسناد و مدارک کتابخانه‌ای، تحلیل نقشه ها و داده های تصویری است. نتیجه گیری : از بین نمونه‌های مورد بررسی تناسبات و هندسه فضای داخلی گنبدخانه در معماری چهارگانه در هردوره متغیر بوده است. به این ترتیب که مساجد یک دوره دارای تناسبات مشابه باهم می‌باشند ولی در دوره‌های دیگر تناسبات تغییر کرده‌اند. به طوری که در مساجد سبک خراسانی این تناسبات حدود 0.3_ 0.5، در مساجد سبک رازی بین 1.5_ 1.2، سبک آذری 2.2_1.5 و دوره اصفهانی بین 1.4 _1.3 است.

https://smb.yazd.ac.ir/article_3900_2c7bcd8c84f58e32addeed135fe084eb.pdf

دانشگاه یزد معماری اقلیم گرم و خشک 2645-3711 12 20 2025 02 19 The Vanished Badgirs! بادگیرهایی که نیستند! 85 100 3997 10.22034/ahdc.2026.23758.1884 FA مهدی صادق احمدی استادیار، گروه معماری و شهرسازی، دانشگاه ملی مهارت، تهران، ایران 0009-0000-7108-3198 Journal Article 2025 10 02 This article emphasizes the necessity of studying historical documents and evidence to gain insights into windcatchers (badgirs) that no longer physically exist, through the introduction and analysis of four case studies from the historic city of Yazd. The aim of investigating vanished windcatchers is not necessarily their physical reconstruction, but rather to reveal and understand overlooked values and aspects of Yazd’s architectural heritage. The selected cases draw on the author’s and colleagues’ professional experiences and research over the past decade, complemented by six categories of historical sources.The study incorporates archival documents, aerial photographs, historical images, and physical evidence from buildings located within the core and buffer zones of Yazd’s UNESCO World Heritage site. The findings highlight different dimensions of the historical significance of windcatchers: in the Naji Historic House, the evolution of windcatchers from Mozafarid to Qajar-period forms can be traced; in the Panjdari Historic House located in the Khajeh Khezr quarter, documentary references to a windcatcher called Nazar (watchtower) reveal the identity and recognition of windcatchers within the neighborhood; in the Moravege Historic House, historical photographs enabled the reconstruction of the proportions and distinctive form of a tall, octagonal windcatcher now lost; and in the Arbabi (Moin al-Tojjar Historic Garden House), comparative analysis of four European travelers’ photographs from around 1900 with the existing structure led to the identification of the tallest windcatcher in the city center, whose proportions were subsequently modeled in three dimensions.This study demonstrates that integrating historical documents, visual records, and comparative analyses with current physical evidence can open new perspectives in the study of windcatchers and enrich the understanding of Yazd’s architectural history. این مقاله ضرورت مطالعه اسناد و شواهد تاریخی را در جهت شناخت بادگیرهایی که امروزه وجود خارجی ندارند، از طریق معرفی و تحلیل چهار نمونه موردی بادگیر از شهر تاریخی یزد خاطرنشان می‌سازد.هدف از مطالعه تاریخی بادگیرهای از میان رفته، ضرورتا بازسازی آن‌ها نیست، بلکه فهم و کشف وجوه و ارزش‌هایی از معماری تاریخی یزد است که کمتر مورد مداقه قرار گرفته است. مصادیق مورد بررسی بر اساس تجربیات حرفه‌ای و مطالعات نگارنده و همکاران در دهه گذشته بوده که با رجوع به منابع شش‌گانه مطالعات تاریخی تحلیل و تکمیل شده‌اند. در چهار مصداق مطرح شده، وجوه مختلفی از اهمیت یک حوزه مغفول از پژوهش در زمینه بادگیرها ذکر شده است. مطالعه اسناد، عکس‌های هوایی، عکس‌های تاریخی و شواهد کالبدی در هریک از بناهای مورد مطالعه که همگی در عرصه و حریم ثبت جهانی شهر تاریخی یزد واقع هستند، وجهی از اهمیت و ضرورت موضوع را آشکار ساخت. در خانه تاریخی ناجی در بلوک دانشکده معماری، سیر تحول بادگیر از دستگاه نسری تا بادگیرهای قاجاری قابل رهگیری است. در اسناد مکتوب خانه تاریخی پنجدری در محله خواجه خضر، نام بادگیر نظر بر یکی از بادگیرهای محله یافت شد که نشان از هویت شهری و شناسنامه دار بودن بادگیر در یک محله می‌دهد. در نمونه خانه تاریخی مروج بر اساس شواهد و عکس‌های تاریخی، تناسبات و شکل خاص بادگیر هشت وجهی نسبتا بلند تخریب شده قابل دستیابی است. و در نمونه آخر، بر اساس مطالعه تطبیقی چهار عکس از جهانگردان اروپایی در حدود سال‌های 1900 میلادی با وضع موجود خانه تاریخی اربابی یا خانه باغ معین التجار، بلندترین بادگیر مرکز شهر مکشوف شد و تناسبات آن بصورت سه بعدی ترسیم و ارائه شد. بنابراین مطالعه اسناد، مدارک و شواهد تاریخی و تطبیق آنها با شرایط کالبدی در مورد بادگیرهایی که نیستند، می‌تواند به توسعه دانش معماری سنتی بینجامد.

https://smb.yazd.ac.ir/article_3997_6b72193ce6378fb4b3b948c744607f73.pdf

دانشگاه یزد معماری اقلیم گرم و خشک 2645-3711 12 20 2025 02 19 Typology of Oil Pressing Houses in Isfahan Province with Emphasis on the Organizing Element گونه‌شناسی عصارخانه‌های استان اصفهان با تمرکز بر عنصر سازمان دهنده 101 114 4061 10.22034/ahdc.2026.22657.1847 FA آزیتا بلالی اسکویی دانشیار دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران نرمین شکوهی امامزاده دانشجوی کارشناسی ارشد معماری اسلامی دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران فاطمه ولی زاده شورگل دانشجوی کارشناسی ارشد معماری اسلامی دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران Journal Article 2025 01 23 Typology of Oil Pressing Houses in Isfahan Province with Emphasis on the Organizing Element Abstract Oil mills (ʿAssārkhānehs) are indigenous industrial buildings formed in hot and arid climates in response to local conditions and nutritional, medicinal, and industrial needs. Before the advent of modern industrial technologies, these structures were used to extract oil from plant seeds through specialized tools and mechanisms. The oil-extraction process required a particular spatial and structural configuration which, over time and under the influence of functional requirements, resulted in distinct architectural characteristics. This research aims to identify and classify these buildings through a descriptive–analytical method combined with field studies of sixteen oil mills in Isfahan, Najafabad, and Kashan. The analysis focuses on the organizing element of space, namely the hashti (vestibule) or the tirkhāneh (beam chamber). The findings indicate that oil mills can be divided into two main typologies. The first is the hashti-centered type (ten cases), characterized by a centralized vestibule, multi-axial spatial hierarchy, and two separate entrances for humans and pack animals. This type is typically associated with larger buildings located near bazaars and mosques. The second is the tirkhāneh-centered type (six cases), featuring a linear spatial hierarchy, a single entrance, and suitability for smaller neighborhood-based buildings. The choice of typology is influenced by production scale, urban accessibility, and the need to separate human and animal circulation. This study presents the first systematic typology of Isfahani oil mills based on the “organizing element,” revealing hidden patterns of spatial hierarchy, climatic adaptation, and urban interaction, and providing a framework for conservation and revitalization عصارخانه‌ها، بناهای صنعتی بومی در اقلیم گرم و خشک، متناسب با شرایط محلی و نیازهای خوراکی، درمانی و صنعتی شکل گرفته‌اند. این بناها تا پیش از ظهور فناوری‌های نوین صنعتی، برای استخراج روغن از دانه‌های گیاهی با بهره‌گیری از ابزارهای مخصوص مورد استفاده قرار می‌گرفتند. فرآیند عصاری، ساختار کالبدی خاصی را طلب می‌کرد که در گذر زمان، تحت تأثیر عملکردهای گوناگون، ویژگی‌های طراحی مشخصی را در فضاها ایجاد کرد. پژوهش حاضر با هدف شناسایی و گونه‌شناسی این بناها، با روش توصیفی–تحلیلی و مطالعات میدانی بر روی ۱۶ عصارخانه در اصفهان، نجف‌آباد و کاشان، آن‌ها را با تمرکز بر عنصر سازمان‌دهنده (هشتی یا تیرخانه) بررسی کرده است. نتایج حاصل نشان می دهد که عصارخانه‌ها به دو گونه اصلی تقسیم می‌شوند: • گونه هشتی‌محور (۱۰ مورد): مرکزیت هشتی، سلسله‌مراتب چندمحوری، دو ورودی مجزا (انسان/چهارپا)، مناسب برای بناهای بزرگ‌تر در نزدیکی بازار و مسجد. • گونه تیرخانه‌محور (۶ مورد): مرکزیت تیرخانه، سلسله‌مراتب خطی، یک ورودی، مناسب برای بناهای کوچک‌تر در محله‌ها. علت انتخاب گونه مقیاس تولید، دسترسی شهری و نیاز به جداسازی جریان حرکتی انسان و چهارپا میباشد که نخستین گونه‌شناسی نظام‌مند عصارخانه‌های اصفهانی بر اساس «عنصر سازمان‌دهنده»، که الگوهای پنهان سلسله‌مراتب فضایی، انطباق اقلیمی و تعامل شهری را آشکار می‌سازد و چارچوبی برای مرمت و باززنده‌سازی ارائه می‌دهد.

https://smb.yazd.ac.ir/article_4061_6e4f6db4261f6bd754b69557f81702a0.pdf

دانشگاه یزد معماری اقلیم گرم و خشک 2645-3711 12 20 2025 02 19 An Inquiry into the Independent Identity of Windcatchers in Qom Compared to Yazd: From Symbolic Form to Climatic Function واکاوی هویت مستقل بادگیرهای شهر قم در مقایسه با بادگیرهای یزد؛ از فرم نمادین تا کارکرد اقلیمی 115 130 4084 10.22034/ahdc.2026.23969.1897 FA محمد رضایی ندوشن استادیار گروه شهرسازی ، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه یزد، یزد، ایران 0000-0002-1863-4939 Journal Article 2025 11 15 Windcatchers (Badgirs) are among the most significant structural elements in Iran's hot-arid regions, primarily designed to mitigate climatic rigors. Among these cities, Yazd is globally renowned for its windcatchers; the prevalence of tall, multi-directional towers in its skyline serves as a key identity-defining element of this historic city. Similarly, Qom, located on the periphery of Iran’s central deserts, features tall, four-sided windcatchers. However, unlike Yazd, the windcatchers of Qom have remained largely understudied. This research first identified and mapped the distribution of windcatchers within Qom's historical fabric through field surveys. Subsequently, their aesthetic, functional, and symbolic characteristics were extracted. Data regarding the windcatchers of Yazd were gathered from existing literature to facilitate a comparative analysis. The findings indicate that despite similarities in climatic conditions and certain formal attributes, the windcatchers of these two cities differ significantly in terms of functional performance and urban distribution. In Qom, windcatchers are predominantly concentrated in aristocratic neighborhoods developed during the Qajar period, and their primary function is the ventilation and dehumidification of basements (Sardabs). This distinction demonstrates that while traditional Iranian architecture follows established principles, it exhibits a sophisticated adaptability, recalibrating its functions in response to specific localized environmental and subterranean variables. Abstract: Windcatchers (Badgirs) are among the most significant structural elements in Iran's hot-arid regions, primarily designed to mitigate climatic rigors. Among these cities, Yazd is globally renowned for its windcatchers; the prevalence of tall, multi-directional towers in its skyline serves as a key identity-defining element of this historic city. Similarly, Qom, located on the periphery of Iran’s central deserts, features tall, four-sided windcatchers. However, unlike Yazd, the windcatchers of Qom have remained largely understudied. This research first identified and mapped the distribution of windcatchers within Qom's historical fabric through field surveys. Subsequently, their aesthetic, functional, and symbolic characteristics were extracted. Data regarding the windcatchers of Yazd were gathered from existing literature to facilitate a comparative analysis. The findings indicate that despite similarities in climatic conditions and certain formal attributes, the windcatchers of these two cities differ significantly in terms of functional performance and urban distribution. In Qom, windcatchers are predominantly concentrated in aristocratic neighborhoods developed during the Qajar period, and their primary function is the ventilation and dehumidification of basements (Sardabs). This distinction demonstrates that while traditional Iranian architecture follows established principles, it exhibits a sophisticated adaptability, recalibrating its functions in response to specific localized environmental and subterranean variables. بادگیرها از مهم‌ترین سازه‌های شهرهای اقلیم گرم و خشک ایران هستند که مهم‌ترین کارکرد آنها تعدیل ناملایمات اقلیمی است. در میان شهرهای اقلیم گرم و خشک ایران، شهر یزد به بادگیرهایش شناخته می‌شود. تعدد بادگیرهای بلند و چهارطرفه در خط آسمان شهر یزد، از مهم‌ترین عناصر هویت‌بخش این شهر تاریخی است. شهر قم نیز همانند شهر یزد؛ یکی از شهرهای حاشیۀ کویرهای مرکزی ایران است که بادگیرهای بلند و چهارطرفه دارد. لیکن بادگیرهای شهر قم نسبت به بادگیرهای شهر یزد، مورد مطالعه و مداقه قرار نگرفته‌اند. از این رو در این پژوهش ابتدا با پیمایش میدانی بادگیرهای شهر قم شناسایی و پراکندگی آنها در بافت تاریخی این شهر ثبت شد. سپس ویژگی‌های ظاهری، کارکردی و نمادین و پراکندگی بادگیرهای قم استخراج شدند. ویژگی‌های بادگیرهای یزد نیز از منابع موجود گردآوری شد و در نهایت با یکدیگر مقایسه شدند. بررسی‌های این پژوهش نشان می‌دهد، علی‌رغم تشابه ویژگی‌های اقلیمی در دو شهر قم و یزد؛ همچنین تشابه برخی ویژگی‌های ظاهری، بادگیرهای این دو شهر، بادگیرهای شهر قم در مقایسه با بادگیرهای شهر یزد از نظر ویژگی‌های کارکردی و پراکندگی در سطح شهر متفاوت هستند. بادگیرهای قم عمدتاً در محلات اعیانی توسعه‌یافته در دوره قاجار متمرکز بوده و کارکرد اصلی آن‌ها تهویه و رطوبت‌زدایی از زیرزمین‌ها است. این امر نشان ‌می‌دهد که هر چند معماری گذشتۀ ایران، در ساخت بناها از اصول معینی پیروی می‌کند، لیکن نسبت به تغییر شاخصه‌های محیطی در کارکرد خود سازگاری یافته است.

https://smb.yazd.ac.ir/article_4084_5eb17949a30042284365eb123f41df69.pdf

دانشگاه یزد معماری اقلیم گرم و خشک 2645-3711 12 20 2025 02 19 The Evolution of Courtyard Architecture in Historical Houses of Meybod (Periods of Al-Mozaffar, Safavid, and Qajar) سیر تحول معماری حیاط در خانه‌های تاریخی میبد (دوره‌های آل‌مظفر، صفویه و قاجاریه) 131 154 4095 10.22034/ahdc.2026.22692.1848 FA فهیمه محبی کارشناسی ارشد معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه علم و هنر، یزد، ایران سمیه امیدواری دانشیار، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه علم و هنر، یزد، ایران حمیدرضا بیگ زاده شهرکی استادیار گروه معماری و شهرسازی، دانشگاه ملی مهارت، تهران، ایران Journal Article 2025 02 16 This article discusses the evolution of courtyard in the historical houses of ancient citu of Mayboud during the three periods of Al-Mozaffar, Safavid, and Qajar. Courtyards, as one of the main and key components of houses in the architecture of these periods and a significant part of Iranian architectural history, have played an important role in shaping living spaces and social interactions. Considering the hot and dry climate of Yazd region, the design of courtyards provides comfort for residents while allowing natural ventilation and adequate light. Here a descriptive, analitic and comparative approach have been used that stands on field data and empirical studies. 48 case studies have been choosed of which 12 houses studied in details. The result indicates that courtyards function not only as spaces for daily living but also as a focal point for social interactions. The design of central courtyard, featuring elements such as water Houz, Baqcheh, and shade structures, provides a pleasant environment for residents. Furthermore, these spaces have been able to meet various human needs with their high flexibility while maintaining their significance in Iranian architecture. Ultimately, this research presents a comprehensive overview of the role of courtyard in historic houses of the city of Mayboud in terms of geometry, location, orientation, the presence of natural elements, and the overall ratio of filled to empty spaces in the three studied periods, offering a comparative analysis.this research presents a comprehensive overview of the role of courtyard in historic houses of the city of Mayboud in terms of geometry, location, orientation, the presence of natural elements, and the overall ratio of filled to empty spaces in the three studied periods, offering a comparative analysis. این مقاله به بررسی سیر تحول معماری «حیاط» در خانه‌های تاریخی شهرستان میبد در سه دورۀ آل‌مظفر، صفویه و قاجاریه می‌پردازد. حیاط به عنوان یکی از اجزای اصلی و کلیدی خانه‌ها در معماری این دوره‌ها و بلکه بخش عمده‌ای از ادوار معماری ایرانی، نقش مهمی را در شکل‌گیری فضاهای زندگی و تعاملات اجتماعی ایفا کرده است. با توجه به اقلیم گرم و خشک دشت یزد-اردکان، طراحی حیاط‌ها به گونه‌ای است که ضمن تأمین آسایش ساکنان، امکان تهویۀ طبیعی و نورگیری مناسب را فراهم می‌آورد. پژوهش حاضر با استفاده از روش تحقیق توصیفی-تحلیلی و مقایسۀ تطبیقی بر مبنای داده‌های حاصل از مطالعات کتابخانه‌ای و مشاهدات میدانی، به بررسی ۴۸ خانه تاریخی از سه دورۀ مذکور پرداخته و ۱5 نمونۀ منتخب را به تفصیل تحلیل کرده است. نتایج این تحقیق نشان‌دهنده آن می‌باشد که حیاط‌ها در این ادوار نه تنها به عنوان فضایی برای زندگی روزمره بلکه به عنوان نقطۀ کانونی تعاملات اجتماعی؛ با عملکردهای متنوع همچون؛ فضایی برای نورگیری و تهویه مناسب، باغ ها و باغچه‌های دلگشا با تناسبات ماهرانه با عناصری چون جوی و حوض آب، سایه‌بان‌ها و محل‌هایی برای گذراندن اوقات فراغت پدیدار گشته اند و فضایی دلپذیر، باسرشار از لحظات دل‌انگیزی را برای ساکنان به ارمغان آورده اند و با انعطاف‌پذیری بالای خود توانسته‌اند نیازهای مختلف انسانی را پاسخگو باشند و همچنان جایگاه خود را در معماری ایرانی حفظ کنند. این پژوهش در نهایت، برآیند کلی وضعیت حیاط در خانه‌های میبد را به لحاظ؛ هندسه، موقعیت استقرار، جهت‌گیری، میزان حضور عناصر طبیعت و نسبت کلی پر و خالی خانه‌ها در سه دورۀ مورد مطالعه و ارائه نموده و به مقایسۀ تطبیقی آنها پرداخته است.

https://smb.yazd.ac.ir/article_4095_679fb6cee58830617e8c98a7d6c04d6b.pdf

دانشگاه یزد معماری اقلیم گرم و خشک 2645-3711 12 20 2025 02 19 Architectural Typology of Historic Buildings in Tehran: A Basis for Energy Retrofit Analysis and Scenarios تیپولوژی انرژی محور ابنیه تاریخی شهر تهران: مبنایی برای تحلیل و سناریوهای اقدامات بهره‌وری انرژی 155 174 4104 10.22034/ahdc.2026.24026.1898 FA فاطمه ایمانی چات قیه دانشجوی دکتری معماری، گروه ساختمان، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران 0009-0002-2422-1820 منصوره طاهباز استاد گروه ساختمان، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران 0000-0003-3765-8407 شاهین حیدری استاد گروه تکنولوژی، دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران. ایران 0000-0002-2016-2256 Journal Article 2025 11 26 In recent years, improving energy efficiency in historic buildings while preserving their heritage values has become a key focus in sustainable architecture. Building typology, by identifying common patterns, offers an effective framework for assessing energy performance and developing sustainable solutions. While most previous studies have concentrated on cold and temperate climates and their architectural forms, this study addresses the unique structural characteristics of Iran’s historic architecture within its hot, dry climate. It proposes a regionally adapted, energy-focused typology for historic buildings in Tehran to facilitate the development of effective energy efficiency scenarios. This study employs a mixed-methods approach, comprising two main components: a qualitative review based on literature analysis and a quantitative examination of numerical data. Qualitative data were analytically derived from previous projects to establish the criteria and components for the typology. Quantitative data, gathered from various literature sources, pertain to 310 listed historic buildings in Tehran. To analyze these quantitative data and uncover hidden patterns, data-driven techniques such as cluster analysis and random forest were utilized. These methods aimed to identify key factors influencing typology, evaluate their relative importance, and provide a foundation for developing typologies aligned with the architectural characteristics of historic buildings. Based on the adjacency of exterior walls, six main morphological typologies were identified in Tehran’s historic architecture: Detached (Kushki), Semi-detached, Central courtyard, Windowless wall, Underground, and Bazaar types. Using a five-stage process and criteria importance assessment, ten building typologies were ultimately defined. Two-story and higher detached buildings from the Pahlavi era, with the highest frequency and weighted share, are the primary focus for energy management, potentially accounting for over half of energy savings in Tehran’s historic buildings. Given the adaptability of the proposed typology method, it can be applied to various cities and climates across Iran to develop region-specific typologies and enable detailed energy performance modeling for evaluating energy efficiency interventions. در دهه‌های اخیر، بهره‌وری انرژی در بناهای تاریخی با حفظ ارزش‌های میراثی به موضوعی کلیدی در معماری پایدار تبدیل شده است. تیپولوژی بناها زیرساختی مؤثر برای تحلیل انرژی، تصمیم‌گیری مدیریتی و سیاست‌گذاری در حوزه میراث و انرژی فراهم می‌کند. با توجه به تمرکز غالب مطالعات پیشین بر اقلیم‌های سرد و معتدل و تفاوت‌های کالبدی معماری تاریخی ایران به‌ویژه در اقلیم گرم و خشک، این پژوهش تیپولوژی بومی‌شده‌ای برای بناهای تاریخی شهر تهران با رویکرد انرژی‌محور ارائه می‌کند. هدف پژوهش، توسعه روشی نظام‌مند برای تیپولوژی بناهای تاریخی شهر تهران در راستای ارتقای بهره‌وری انرژی در بناهای تاریخی ایران است. روش پژوهش ترکیبی از تحلیل کیفی و پردازش کمی داده‌های عددی است. داده‌های کیفی با رویکرد تحلیلی، از پروژه‌های پیشین استخراج شده و برای تعیین معیارهای تیپولوژی به کار رفته‌اند. داده‌های کمی مربوط به ۳۱۰ بنای تاریخی ثبت شده در شهر تهران از مطالعات کتابخانه‌ای و مستندات موجود گردآوری شده است. برای تحلیل این داده‌ها و شناسایی الگوهای پنهان، روش‌های داده‌مبنا به‌منظور تعیین عوامل مؤثر در تیپ‌بندی، سنجش اهمیت نسبی آن‌ها و فراهم‌سازی مبنایی برای تیپ‌بندی سازگار با ویژگی‌های کالبدی به کار رفته است. بر اساس نوع مجاورت دیوارهای خارجی، شش الگوی کالبدی اصلی در معماری بناهای تاریخی تهران شناسایی و با گذر از پنج مرحله تحلیل برپایه نتایج سنجش اهمیت معیارها، ده تیپ بنای تاریخی استخراج شد. نتایج نشان داد که ساختمان‌های کوشکی دوطبقه و بیشتر دوره پهلوی به‌عنوان تیپ غالب، بیشترین ظرفیت را برای مدیریت و کاهش مصرف انرژی در شهر تهران دارند و با تکیه بر ویژگی‌های مشترک کالبدی بناها، امکان تعریف سناریوهای مداخلات انرژی هدفمند، قابل بازگشت و کم‌خطر از منظر میراثی را فراهم می‌شود. این رویکرد تیپ‌محور، علاوه بر کاهش عدم‌قطعیت در سنجش اثرگذاری اقدامات، از قابلیت تعمیم به سایر اقلیم‌ها نیز برخوردار بوده و می‌تواند به‌عنوان بستری پایه برای برنامه‌ریزی مداخلات انرژی به کار گرفته شود.

https://smb.yazd.ac.ir/article_4104_6ab484185254479519a0c8e867147758.pdf