دانشگاه یزد معماری اقلیم گرم و خشک 2645-3711 13 21 2025 04 21 The Relationship Between Natural Light Intensity and Learning in the Architecture of Safavid-Era Schools (Case Study: Chaharbagh and Jaddeh Bozorg Schools in Isfahan) رابطه شدت نور طبیعی و یادگیری در معماری مدارس دوره صفوی (نمونه موردی: مدارس چهارباغ و جده بزرگ اصفهان) 29 44 4190 10.22034/ahdc.2026.24167.1901 FA زکریا کریمی پژوهشگر دکتری معماری، گروه معماری، دانشگاه تهران، پردیس بین‌المللی کیش، ایران 0009-0005-1894-1196 شاهین حیدری استاد دانشکده معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران 0000-0002-2016-2256 عیسی حجت استاد دانشکده معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران Journal Article 2025 12 28 Natural light in Iran's historical schools, beyond providing illumination, serves as an influential factor in learning quality. However, its quantitative relationship with learning in Safavid schools—the period representing the zenith of Iranian educational architecture—has remained unexplored. This study employed a quantitative (survey-analytical) approach and was conducted in two Safavid schools in Isfahan (Chaharbagh and Jaddeh Bozorg). Illuminance data (lux) were collected from 12 distinct points during morning and afternoon sessions using a lux meter and classified into five lighting categories. Learning quality was concurrently assessed using standardized questionnaires across three age groups (16–20, 21–30, and 31–50 years) from 28 unique participants, yielding 504 subjective evaluation data points. The data were analyzed using Mann-Whitney and T-test procedures. The findings indicate that: (1) increasing illuminance up to the threshold of 11,000 lux significantly enhanced learning quality across all three learning modes (individual, discussion-based, and lecture-based), while higher intensities yielded no significant effect, suggesting an optimal lighting threshold; (2) the positive effect of light did not differ significantly among the three learning modes; (3) sensitivity to light decreased with advancing age; the 16–20 age group exhibited the greatest responsiveness, whereas the 31–50 age group demonstrated no significant dependency on increased illuminance; (4) spatial light distribution revealed that Chaharbagh School possesses greater lighting diversity compared to Jaddeh Bozorg School, with its central courtyard and northern iwan identified as the most favorable learning spaces; (5) although prevailing educational lighting standards (300–500 lux) are primarily formulated based on artificial lighting requirements, the present findings demonstrate that users of traditional schools perceived illuminance levels well beyond this range (up to 11,000 lux) as conducive to learning. Safavid schools, through elements such as iwans, central courtyards, and trees, effectively modulated sunlight from approximately 50,000 lux on rooftops to below 10,000 lux in educational interiors, and by providing lighting diversity, enabled the selection of appropriate spaces for different age groups and learning modes. Nevertheless, the generalizability of these results to other seasons and times of day requires supplementary studies. نور طبیعی در مدارس تاریخی ایران، افزون بر تأمین روشنایی، عاملی مؤثر در کیفیت یادگیری است. بااین‌حال، رابطه‌ کمّی آن با یادگیری در مدارس صفوی که دوران شکوفایی معماری آموزشی ایران است، بررسی نشده است. این پژوهش با رویکرد کمّی (پیمایشی–تحلیلی) در دو مدرسه‌ صفوی اصفهان (چهارباغ و جده‌بزرگ) صورت پذیرفت. داده‌های شدت نور (لوکس) در دو نوبت صبح و عصر از ۱۲ نقطه‌ مختلف توسط لوکس‌سنج جمع‌آوری و در پنج گروه نوری طبقه‌بندی شد. کیفیت یادگیری نیز همزمان با پرسشنامه‌های استاندارد در سه گروه سنی (۱۶–۲۰، ۲۱–۳۰ و ۳۱–۵۰ سال) از ۲۸ مشارکت‌کننده‌ ارزیابی گردید و ۵۰۴ داده‌ ارزیابی ذهنی جمع‌آوری شد. داده‌ها با آزمون‌های Mann-Whitney و T-test تحلیل شدند. یافته‌ها حاکی از آن است که: (۱) افزایش شدت نور تا آستانه‌ی ۱۱۰۰۰ لوکس، کیفیت یادگیری را در هر سه شیوه (انفرادی، مباحثه‌ای و استادمحور) به‌طور معناداری افزایش داد، اما شدت‌های بالاتر تأثیر معناداری نداشت؛ (۲) تأثیر نور بر هر سه شیوه‌ یادگیری تفاوت معناداری نداشت؛ (۳) حساسیت به نور با افزایش سن کاهش یافت؛ گروه ۱۶–۲۰ سال بیشترین تأثیرپذیری را داشتند و گروه ۳۱–۵۰ سال وابستگی معناداری نشان ندادند؛ (۴) توزیع فضایی نور نشان داد مدرسه‌چهارباغ تنوع نوری بیشتری نسبت به مدرسه‌جده‌بزرگ دارد و حیاط مرکزی و ایوان شمالی آن مطلوب‌ترین فضاهای یادگیری هستند؛ (۵) در حالی که استانداردهای رایج نور آموزشی (۳۰۰–۵۰۰ لوکس) بر مبنای نور مصنوعی تدوین شده‌اند، یافته‌های این پژوهش نشان داد کاربران مدارس سنتی، سطوح نوری فراتر از این بازه (تا ۱۱۰۰۰ لوکس) را برای یادگیری مناسب می‌دانند. مدارس صفوی با عناصری چون ایوان‌ها، حیاط مرکزی و درختان، نور خورشید را از ۵۰۰۰۰ لوکس در بام به زیر ۱۰۰۰۰ لوکس در فضای مدرسه تعدیل کرده و با تنوع‌بخشی نوری، امکان انتخاب فضای مناسب برای سنین و شیوه‌های یادگیری گوناگون را فراهم ساخته‌اند. هرچند تعمیم‌پذیری نتایج به سایر فصول و ساعات نیازمند مطالعات تکمیلی است. https://smb.yazd.ac.ir/article_4190_d245b251646291f2ad7127d4a9ee5482.pdf